In deel 3 ging het over wat een KPI daadwerkelijk meet.
Daarbij kwam al naar voren dat noemer en registratieniveau bepalen of je kunt sturen, of alleen een gemiddelde ziet. Daarmee komt een volgende vraag vanzelf op tafel: op welk niveau hoort een KPI eigenlijk thuis? In beleid wordt dat vaak samengevat in één woord: gebied. Maar wat is dat eigenlijk?
Gebied is geen vanzelfsprekende eenheid
Het woord “gebied” wordt in beleid gebruikt alsof het een duidelijke, afgebakende werkelijkheid is. Maar dat is het niet.
Een gebied kan van alles zijn:
- een administratieve grens
- een hydrologische eenheid
- een Natura 2000-gebied
- een verzameling bedrijven
- of simpelweg een bestuurlijke afspraak
Dat zijn geen varianten van hetzelfde.
Dat zijn verschillende manieren om naar dezelfde ruimte te kijken. En daarmee dus ook: verschillende schaalniveaus. Een gebied is bovendien niet vanzelf een actor met eigen verantwoordelijkheid. Het is geen rechtspersoon en geen zelfstandige juridische entiteit waarop je zonder meer kunt terugvallen.
Wat bedoelen we eigenlijk met ‘gebiedsgericht’?
Daar zit het eerste probleem. “Gebiedsgericht” kan in de praktijk minstens drie dingen betekenen:
- er wordt gemeten op gebiedsniveau
- resultaten van bedrijven worden samengevoegd tot een gebiedsgemiddelde
- maatregelen worden gebiedsgericht toegepast, terwijl de meting ergens anders ligt
Die drie worden in de praktijk vaak door elkaar gebruikt. Maar ze zijn niet hetzelfde.
De volgende vraag is dan: waar wordt eigenlijk gestuurd? Als je meet op bedrijfsniveau, maar stuurt op gebiedsniveau, of meet op perceel, maar verantwoordt op gebied, of doelen stelt op systeemniveau, dan ontstaat er iets wat op samenhang lijkt, maar feitelijk een combinatie is van verschillende lagen.
Hier ontstaat de eerste echte schuring
Precies op dit punt ontstaat de eerste echte schuring.
Niet pas in de uitvoering, maar eerder: op het moment dat beleid wordt vertaald naar KPI’s, normen en monitoring.
Zolang niet expliciet is gemaakt wat hier een gebied is, wie daarin verantwoordelijk is en op welk schaalniveau wordt gemeten, lijkt er samenhang, maar blijft onduidelijk waarop feitelijk wordt gestuurd.
Wat hier feitelijk gebeurt
Zonder expliciete keuze in schaalniveau ontstaat een bekend patroon: doelen worden op één niveau geformuleerd, KPI’s op een ander niveau berekend, maatregelen op een derde niveau uitgevoerd en verantwoording op een vierde niveau afgelegd. Dat lijkt samenhang, maar is het niet.
Dat werkt alleen zolang niemand doorvraagt. Zodra dat wel gebeurt, wordt zichtbaar: dat het systeem geen helder antwoord geeft op de vraag: waar sturen we eigenlijk op?
Scherpe stelling
Een KPI zonder expliciet schaalniveau is geen scherpe KPI.
En: een ‘gebied’ zonder duidelijke afbakening is geen sturingsniveau, maar een bestuurlijk woord.
Zolang ‘gebied’ niet scherper wordt afgebakend, dreigt gebiedsgerichte doelsturing een bestuurlijke belofte te blijven die in uitvoering en verantwoording onvoldoende houvast biedt.
Aansluiting op de reeks
In deel 1 Setting the scene kwam al naar voren dat prestaties op verschillende niveaus kunnen worden uitgedrukt: plant, dier, perceel, stal, bedrijf, gebied en systeem.
In deel 2 Doel en definitie KPI ging het over doelen en wat daaronder ligt.
In deel 3 KPI’s: wat wordt eigenlijk gemeten? over wat een KPI daadwerkelijk meet.
In dit deel werd zichtbaar dat die vragen samenkomen in één punt: het schaalniveau waarop betekenis ontstaat.
Meer weten of geïnteresseerd? Neem contact met me op. Dan bekijken we samen waar deze KPI’s al bruikbaar zijn, waar ze nog te algemeen blijven en wat nodig is om ze scherper, werkbaarder en beter stuurbaar te maken.
Abonneer je hier op de reeks om volgende delen niet te missen:
Deel 5: Kan dit landen in de praktijk? Data, uitvoerbaarheid en bestaande systemen
Deel 6: Hoe betrouwbaar is een KPI? Juistheid, significantie en herhaalbaarheid
Deel 7: Wie is waarvoor verantwoordelijk? Eigenaarschap, normstelling en juridische houdbaarheid
Deel 8: Hoe eerlijk is dit tussen sectoren? Vergelijkbaarheid en concurrentieverstoring
Jeroen van Buuren | Van Buuren Continuum Advisory (VBCA)
Adviseur op het snijvlak van systeemvraagstukken, landbouw en beleid.
In deze reeks werk ik stap voor stap uit waar doelsturing en KPI’s op papier helder lijken, maar in praktijk en uitvoering gaan wringen.
Contact: jeroen@vbca-org.nl
Meld je hier aan voor nieuwe delen in deze reeks.
Dit artikel verscheen in een reeks: Doelsturing en KPI’s